Wat zijn executieve functies:
Dit zijn vaardigheden die we nodig hebben om van punt A naar punt B te geraken.
Dit zijn vaardigheden die we hard nodig hebben in het dagelijks leven.
Deze functies zorgen ervoor dat we van een idee tot de uitwerking ervan komen.
Dat we een opdracht ook effectief gaan uitvoeren. Daarnaast zijn deze executieve functies ook van belang bij zelfreflectie en indien nodig ook voor de bijsturing.
Een voorbeeldje:
Een jongere die naar de middelbare school gaat met het openbaar vervoer: welke stappen dient hij hierin te zetten?
- Opzoeken welke tijdstippen de bus rijdt
- Opzoeken op welke plaats zijn opstap – en afstaphalte is
- Opzoeken hoe lang deze rit duurt om te weten of hij op tijd op school zal geraken
- Reflectie: was ik wel op tijd op de bus? En kan ik niet beter een vroegere bus nemen.
Doelgroep:
Problemen met de executieve functies komen het meest voor bij personen met autismespectrumstoornis, ADHD, leerproblemen, niet – aangeboren hersenafwijkingen. Ook andere personen zonder ASS of ADHD, kunnen problemen hebben met executieve functies.
Voorbeelden van executieve functies:
1 Respons – inhibitie:
Deze functie staat in voor de impulscontrole. Alsook staat dit voor het feit dat men eerst dient na te denken voordat men iets doet.
Bijvoorbeeld:
- In de klas een grote mond opzetten. Sowieso weet je dat hierop commentaar komt.
- Het moeilijk hebben om de beurt af te wachten.
TIPS:
- Het op een speelse manier inoefenen om op de beurt te wachten
- Dit kan ingeoefend worden aan de hand van rollenspelletjes
2. Werkgeheugen
Deze functie staat in voor het in gedachten houden van informatie bij het uitvoeren van taken.
Bijvoorbeeld:
- Je moet studeren voor een bepaald vak, aardrijkskunde. Wat heb ik hiervoor allemaal nodig? Een atlas, tabellen kunnen opzoeken en interpreteren, enz.
- Bij het spelen van een spelletje = de spelregels constant in gedachten houden
TIPS:
- Visuele geheugensteuntjes: vb. in de vorm van checklists
- Visuele geheugensteuntjes: bv. spellingsregels opschrijven, wiskundige formules, vervoegingsregels Frans
- Een stipje op de hand zetten om iets niet te vergeten
- Opdracht eerst eens laten herhalen, om te kijken of het kind/de jongere het begrepen heeft
3. Emotieregulatie:
Deze functie staat in voor het controleren van het gedrag, dat vasthangt aan een bepaald gevoel.
Bijvoorbeeld:
- Meisje begint hard te lachen in de klas, na grapje buurmeisje
- Kind krijgt ander cadeau dan dat het gehoopt had, gaat hier erg om huilen of begint kwaad te stampen op de grond
TIPS:
- Concrete afspraken maken: wat mag wel/ niet (helder en duidelijk, concreet maken)
- Gedrag leren kaderen
- Emotiethermometer: de oranje zone leren onderscheiden
4. Volgehouden aandacht:
Deze functie staat in voor het blijven volhouden van de aandacht en concentratie, gedurende een bepaalde periode
Bijvoorbeeld:
- Bij het lezen van een boek, kunnen de gedachten afdwalen
- In de klas vliegt er een vliegje voorbij en men is afgeleid
TIPS:
- Men kan hierbij een timer gebruiken (dat duidelijk de tijd aangeeft – time – timer)
- Toezicht houden/ nabij blijven
- Langzaam toezicht afbouwen (stapje per stapje)
5. Taakinitiatie:
Deze functie staat in voor het zichzelf motiveren om aan een taak te beginnen
Bijvoorbeeld:
- Wanneer het examens zijn, geen zin hebben om ervoor te studeren, wanneer je ’s middags thuis bent
- Het niet naar bed willen en nog wat langer tv willen kijken
TIPS:
- (werk) schema (samen) opstellen
- Elke dag alles in dezelfde volgorde doen, creëert voorspelbaarheid
- Belonen (onmiddellijk) = volgorde bepalen: eerst taak dan schermtijd
- Geen intrinsieke motivatie à externe motivatie (bekrachtiging – beloning voorzien)
6. Plannen en prioritisering:
Deze functie staat in voor het leren onderscheiden van hoofd – en bijzaken, alsook het leren bepalen van de volgorde van deeltaken.
Bijvoorbeeld:
- Een jongere moet naar de voetbaltraining à wat zijn hierin te nemen stappen?
- Aankleden, voetbalkledij in tas steken, voetbalschoenen in tas steken, vertrekken, na de training pas douchen
- Het bouwen van een legohuisje: hoe starten = materiaal verzamelen, ondergrond bouwen, opbouwend werken
TIPS:
- Volgorde op papier zetten (visueel maken) – deeltaken opschrijven
- Kind laten aangeven wat belangrijkste is om zo te oefenen (indien nodig corrigeren)
- Beertjes van Meichenbaum (dit kan aangepast worden met figuren die nauw aansluiten met de leefwereld van het kind, bv. minions, figuren uit Frozen, pokémon)
7. Organisatie:
Deze functie staat in voor het ordenen van informatie en materialen
Bijvoorbeeld:
- Voetbaltraining: voetbalspullen verzamelen
- Opruimsysteem: blokjes in de blauwe bak, barbies in de groene, auto’s in de rode bak
TIPS:
- Opruimsystemen: wat is er nodig om overzicht te krijgen?
- Labelen/ ordenen/ klasseren
- Visueel overzicht bieden (foto opgeruimde kast)
- kleurensysteem
8. Timemanagement:
Deze functie hangt nauw samen met het kunnen inschatten van tijd, het verdelen van tijd en het halen van deadlines.
Bijvoorbeeld:
- Bij een boekbespreking moet je langer op voorhand van start gaan ten opzichte van een simpele huistaak
- Verstoppertje, hoe lang duurt het om tot “10” te tellen à hoeveel tijd om te verstoppen
TIPS:
- Voorspelbare dagelijkse routine
- Tijd visueel maken: time – timer, zandloper
- Rooster (eventueel kind tijd laten inschatten)
- Spelletjes spelen om deze te versterken: verstoppertje, wolfje hoe laat is het, 123 – piano
9. Doelgericht gedrag:
Deze functie zorgt ervoor dat men een doel kan formuleren en deze ook kan realiseren, zonder dat men afgeleid wordt. (= volhouden zonder afgeleid te worden)
Bijvoorbeeld:
- Van school naar huis rijden = recht van school naar huis rijden zonder te blijven plakken aan de schoolpoort
- Het sparen voor iets groters (een fiets, brommer, laptop)
- Een stappenplannetje volgen om een knikkerbaan te bouwen zonder afgeleid te worden
TIPS:
- Natuurlijke beloning = logisch gevolg bv. legohuis klaar = mee kunnen spelen. Bv. niet blijven plakken op school = meer vrije tijd thuis
- Focus op het doel houden
- Visueel werken
- Start met doelen op korte termijn en gaandeweg dit doel verleggen in de tijd (= op langere termijn)
- Cadeaubons in plaats van cadeautjes = laten sparen voor iets groters
10. Flexibiliteit:
Deze functie zorgt ervoor dat men leert omgaan met overgangen/ tegenslagen. Alsook het kunnen stoppen met de ene activiteit om dan te starten met de andere activiteit.
Bijvoorbeeld:
- Plannen om een sneeuwman te maken, maar de sneeuw is gesmolten
- De vaste leerkracht is ziek gevallen en er komt een vervangleerkracht ( eventueel ook andere aanpak)
TIPS:
- Op voorhand kaderen als ouder dat er soms rekening gehouden moet worden met bepalende factoren (bv. slecht weer = niet naar de speeltuin)
- Zoveel als mogelijk proberen te voorspellen
- Flexibiliteit = beter wanneer zoveel mogelijk voorspelbaar is
- Games
11. Metacognitie:
Deze functie zorgt ervoor dat men leert te reflecteren op eigen gedrag en dat men zichzelf leert evalueren.
Bijvoorbeeld:
- Een toets die niet goed gegaan is = nadenken hoe dat kwam (bv. leerstof niet begrepen of er niet voor geleerd hebben)
- De blokkentoren valt om = hoe komt dit en hoe kan ik dit de volgende keer voorkomen? (= een betere basis voorzien, meer ondersteuning, niet wild bewegen)
TIPS:
- Kinderen leren nagaan of ze zich aan het plan gehouden hebben (bv. legoplannetje à stapje overgeslagen en daardoor mislukt?)
- Jongeren zich hier zelf bewust van maken: wat had ik anders kunnen doen?
- De beertjes van Meichenbaum (zelfinstructiemethode + reflectie)
- Visueel maken!

3 Gouden regels:
- STRUCTUUR
- DUIDELIJKHEID
- VOORSPELBAARHEID
Extra tips:
- Wanneer je je beurt moet afwachten en je het gevoel krijgt te vergeten wat je wou zeggen = neem dan een blocnote bij de hand (opschrijven van woorden of tekening)
- Steeds de voordelen laten inzien (= intrinsieke motivatie verhogen)
- Routines zijn helpend
- Grens naar zelfredzaamheid = grens heel visueel maken
Samenvatting – concreet voorbeeld:
Bijvoorbeeld: tafel dekken
- Respons – inhibitie: luisteren opdracht, even nadenken, niet morren
- Werkgeheugen: stapjes kennen (bestek nemen en plaatsen, borden nemen en plaatsen) + weten dat mama graag het witte servies gebruikt
- Emotie – regulatie: geen zin, maar toch doen
- Volgehouden aandacht: doorwerken tot de tafel gedekt is
- Taakinitiatie: meteen na de instructie starten met dekken
- Planning / prioritisering: eerst tafelkleed, dan de borden, bestek en de glazen
- Organisatie: borden op de juiste plaats weten staan en op de juiste plek zetten
- Timemanagement: binnen een aangegeven tijdstip de tafel kunnen dekken vb. 5 minuten
- Doelgericht gedrag: pas stoppen als de hele tafel gedekt is
- Flexibiliteit: mama vraagt plots om toch het blauwe servies te gebruiken = borden wisselen OF mama laat weten dat oma komt eten = extra bord / bestek, glas toevoegen
- Metacognitie: nadien kijken of tafel goed gedekts is, niets vergeten? Eventueel aanpassen indien nodig.